ملایر

حمید عبدلی

 

 

 

 

 

 

 نام ملایر:

زبان‌شناسان نام ملایر را به معنی «آشیانه عقاب» دانسته‌اند. جمعی از زبانشناسان ملایر را این گونه نیز توصیف کرده اند: مل+آیر مل به معنی سرزمین، آیر بهمعنی آریایی؛ سرزمین آریایی ها و نیز ملایر در زمان قدیم به نام "مال آگر"به معنای خانه آتش نامیده می‌شد، به جهت وجود آتشکده معروف دوره مادها که اکنون در تپه قدیمی "نوشیجان"واقع است, ونیز در زمان حمله اعراب به ایران ، هنگام عبور ازاین منطقه به آب دست نیافتندوبه همین دلیل آن را(ماء لایری) آب دیده نشده خواندند.

 

 تاریخ ملایر:

هنگامی که آریایی ها از سرمای شمال روسیه (سیبری) به سرزمین ایران کوچ کردند ،یکی از اقوام آنها به نام ماد که قوی ترین قوم آریایی بود درناحیه غربی ایران کنونی ساکن شدند و آغازگر تاریخ ایران باستان گردیدند.

این قوم جنگاور و دامپرور بودند و سرزمین تازه را که سرسبز و گرم بود بهشت رؤیای خودیافتند.بعدها قوم ماد کشور ماد یا ماه را در باختر ایران بنا کرد و نخستین تمدن های انسانی را تشکیل داد

بنا بر آثار به جای مانده در همدان کنونی و گفته های بزرگ‌ترین تاریخ نگار ایران باستان پایتخت کشور ماد هگمتانه یا اکباتان(همدان کنونی)بوده است.بر این اساس ملایر و نواحی نزدیک به این شهر از اهمیت خاصی برخورداربوده اند.در این دوران ملایر به علت اهمیت ترابری و جغرافیایی موقعیتی ویژه داشت.باورود مادها به این منطقه و تشکیل حکومت توسط آنها در ملایر نیز قلعه‌ها و مرکز هایجمعیتی به وجود می‌‌آید که قلعه‌ها حافظ امنیت و حکومت بودند و مرکزهای جمعیتی روستا هایی کوچک بودند که با توجه به حاصلخیزی ملایر و آب و هوای مناسب آن به دامداری،کشاورزی و صنایع ابتدایی مشغول بودند.

از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان درملایر اتفاق می‌‌افتد یکی شکست خسرو پرویز از بهرام چوبینه در ناحیه شهر کنونی ملایر و دیگری مخفی شدن یزدگرد سوم هنگام حمله اعراب در قلعه ای بر کوهی در چندکیلومتری شهر کنونی ملایر که هنوز به کوه یزدگرد مشهور است می‌‌باشد.

پس از کشته شدن نادرشاه افشار ،کریم خان زند(وکیل الرعایا) که یکی از سرداران اعظم او بود به پادشاهی رسید.قوم زندیه از ملایر به شیراز مهاجرت کرد و پس از به قدرت رسیدن قاجار مجبور شد از شیراز به ملایر باز گردد. قوم زند قبل از رسیدن به قدرت در جنگ های دیگری رشادت خود را به اثبات رسانده بودند مثل جنگ با عثمانی و افغان ها. از این رو سران قاجار برای جلوگیری از شورش مجدد طایفه زند سعی در کنترل آنها می نمایند. فتحعلی شاه قاجار، (دولتشاه) شاهزاده قجر را والی کرمانشاه کرد و دولتشاه در ملایر اقدام به تاسیس دارالحکومه نمود. بدین وسیله ایل زند تحت نظر قرار گرفتند و ملایر نام دولت آباد به خود گرفت. این زمان مقارن است با سال 1224 هجری شمسی. فتحعلی شاه قاجار از دختران سران ایل زند بنام مریم بیگم دختر شیخعلیخان زند زنگنه که سردار بزرگ کریمخان بود پسری به نام شیخ علی میرزا( شیخ الملوک) داشت که او را همراه کارداران و ملازمان به سمت ملایر روانه داشت تا به عنوان حاکم ملایر در شهر تازه تاسیس مستقر گردد. پس از او سیف الدوله فرزند عضدالسطان پسر بزرگ فتحعلیشاه حاکم همدان،لرستان و ملایرشد و این زمان حکومت او مقارن است با سلطنت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار.

جاذبه های باستانی وگردشگری ملایر:

آتشکده وقلعه باستانی نوشیجان

این تپه در 25 کیلومتری جاده ملایر-همدان بر روی صخره طبیعی مشرف برجلگه شورکات قرارگرفته ودارای دیدگاه وسیع وچشم اندازی زیباست که بدون شک درهزاره اول ق .م بعلت سرسبزی وطراوات خاصی که این جلگه داشته موردتوجه اقوام ماد قرارگرفته است چیزی که براهمیت این تپه  می افزایدمعماری آن است ، چراکه معماری خاص دوره ماد و قبل از هخامنشیان را برای ما روشن می سازد . با توجه به شواهد وعناصر معماری کاوش شده ازاین تپه ماد ها ازآن بعنوان قلعه نظامی استفاده می کردند.طبق بررسیهای انجام شده توسط دیویداستروباخ باستان شناس انگلیسی درنتیجه این حفاریها ، سه طبقه 1 و2 3 برای این تپه شناسایی شدطبقه اول رابه مادها ازنیمه دوم قرن هشتم تانیمه اوائل قرن ششم قبل ازمیلاد و طبقه دوم رابه هخامنشیان وطبقه سوم رابه ساسانیان نسبت می دهندبقایای آثاری که ازاین تپه بدست آمده دربرگیرنده معماری مادهاست که شامل :

 1-بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است ، بقایای یک آتشدان درجبهه جنوبی نشانگرمراسم نیایش آتش میباشداتاق معبدبصورت شمالی-جنوبی ساخته شده است ودربدنه مخروطی شمالی آن سه طاقچه بطور نامحصوص دیده میشوددرحاشیه جنوبی معبدبقایای یک سکوی برجسته وجود داردکه احتمالاً شالوده پایه ستونهای معبد بوده است آخرین تاریخ استفاده ازاین بنای تاریخی همزمان با دگرگونی معماری دراین تپه وایجادتالارستون دار درشرق میباشد.

2-تالارستون دار (آپادانا) : این تالار بر روی سکوی خشتی قرارگرفته است تالارهای ستون دارفوق یعنی آپادانا ، نودین تپه وتپه نوشیجان با تالارهای اوراتویی که در آلتین تپه آسیای صغیربدست آمده قابل مقایسه هستندواحتمالاً تاثیرپذیری ازهنرمعماری ((اوراتو)) ساخته شده است

3-معبداصلی : شکل معبدبصورت نیم چلیپا بوده وباهمان عناصر معماری دژ ساخته شده است در زاویه شمالی سرسرا پایه آتشدانی وجود داردکه ازسه بخش کاملاً مشخص ساخته شده است بایدخاطرنشان کرداین نوع آتشگاه ازنظر پلان دراکثرآتشگاه های دوره ساسانیان بچشم میخورد.

4-اتاقهاوانبارها : این بخش دومین اثر مهم تپه نوشیجان راتشکیل می دهد که در شرقی ترین قسمت تپه قرارگرفته ودارای حصار ، بارو،اتاقهای مسکونی وانبارمیباشد.

5-تونل : دربخش شمالی تالارستون دار و درامتدادشرق وغرب حفره ای سردابی شکل کنده شده که درعمق 3 متری به صخره منتهی میشود با توجه به شکل تونل بنظرمی رسدکه کارمعماری پایان نیافته وازاین جهت میتوان استنباط کردکه احداث آن درآخرین دوره سکونت دراین تپه صورت پذیرفته وازطرفی احتمالاً ایجادآن تپه جنبه امنیتی داشته است .

 

 بازار قدیمی ملایر

قدمت هسته اولیه بازار ملایربه زمان شیخ الملوک (فرزندفتحعلی شاه قاجار) میرسدکه شامل دو راسته شمالی جنوبی وشرقی غربی میباشدسبک معماری آن اصیل وسنتی است وسخت تحت تاثیرالگوهای بازار دوره صفویه وزندیه (بازاروکیل) قرارگرفته است بازارملایربه شیوه خطی وارگانیک ساخته شده ودارای در ورودی است .بازاراصلی دردوره شیخ الملوک بناشده وافرادی چون مهرعلیخان وابوالقاسم خان نوردی ومیرفتاح آن راگسترش داده اند.

درقسمت انتهایی وشمال شرقی بازارخان کاروانسرای خان میباشد . در دوره قاجاریه حوضی در وسط مهمانسرا بوده و در قسمت شمال غربی این سرا برف انداز واقع شده است که اختصاص به ریختن برفهای بام داشته است .

 کاروانسرای میرفتاح

به کاروانسرای حلاجها معروف است که درغرب راسته اصلی بازارملایرتوسط دالانی با طاق ضربی به آن متصل شده وسایرکاروانسراها باآجرخشت وملاط گل ساخته شده است .

 کاوانسرای شیخ الملوکی

بنیانگذارآن شیخ الملوک بوده این کاروانسرا درشمال غربی راسته اصلی بازارتوسط شیخ الملوک ساخته شده که قدیمترین کاروانسرای بازارملایربوده ودرحال تخریب میباشد.

 دریاچه مصنوعی ومجتمع تفریحی کوثر

این مجموعه که درابتدای ورودی شهرستان ملایر ، میدان کوثراحداث شده است شامل دریاچه ای مصنوعی بمساحت تقریبی 2 هکتار،باغ پرندگان ،سکوی چشم انداز ،دریاچه ،آبشار،مسجدکوثر،مجموعه فرهنگی وامکانات قایق رانی میباشد.

 باغ سیف الدوله

یکی از قدیمی ترین بوستانهای طبیعی غرب کشور بوستان سیفیه ملایر است که در شمال شرقی این شهر در دامنه کوه گرمه قرار گرفته ودر مساحتی در حدود 10 هکتار بنا شده است . این بنا در سال 1304 توسط سیف الدوله (نوه فتحلیشاه ) در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شد . یکی از علل بوجود آمدن این بنای قدیمی بدین شرح بوده است :

 

در زمان قاجاریه شهرستان ملایر شهر جدیدالتاسیسی بوده است وفاقد امکانات رفاهی لازم بوده است.بنابراین حاج سیفدواله تصمیم به احداث این پارک تفریحی گرفت .

دلیل دیگر اینکه آب وهوای گرم موجب شد که سیف الدوله زمینی خریداری و از مهندسین ایتالیایی برای احداث باغ با موافقت ناصرالدین شاه کمک گرفت ،این پارک دارای درختان چنار کهنسال برای ایجاد سایه ،حوضچه ها و آبنما وجنگل مصنوعی بر روی تپه ها می باشد .

این بوستان دارای دو استخر است ودارای مسجدی است که توسط سیف الدوله احداث شده است وساختمانی که ظاهرأ محل سکونت بانی آن بوده است.از آنجایی که مهندسین آن ایتالیایی بوده اند این پارک به شکلهای صلیبی وبیضی ساخته شده است و آب مورد نیاز آن از طریق احداث قناتی در 8 کیلومتری زرک توسط مقنیان یزدی از کوههای اطراف به محوطه پارک انتقال یافت .

 مقبره سیف الدوله

این نوع مقبرها از نوع مقابر غیر مذهبی بوده است ودارای پلان چهار ضلعی است .چهار ظلعی گنبد دارای پیشینه دو گانه است که یک بخش آن همان آتشکده ساسانیان و یا چهار طاق است و یکی به دوره قاجاریه وحتی بعد از آن میرسد. دراین مقبره علاوه بر قبر سیف الدوله قبرامیرالمؤید و نوه سیف الدوله وهفت قبر دیگر در آنجا قرار دارد.

تپه سیاه چقا

تپه در 25 کیلومتری ملایر واقع شده است با ارتفاعی در حدود 12 متر ،که سفالهای سطحی آن نشان میدهد این مکان باستانی متعلق به هزاره اول قمری است.

 تپه پری

اثر این تپه طبق حفاریهای انجام شده به هزاره اول ق.م میر سد آثار آن مربوط به قبور می باشد وسبک توفین در این قبور بیانگر فرهنگ گذشته ودوره پیش از تاریخ می باشد.

 

 تالاب فصلی آقا گل

تالاب فصلی وطبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی وهمدان در1 کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد)قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی می باشد .آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأ مین می شود .

آبگیری تالاب از اواخر آذر ماه آغاز وتا ا واسط خرداد ماه پایان میپذیرد .وسعت آن در حدود 600 هکتار میباشد و عمق آن از 1 تا 6 متر متغیر است ودر فصلهای پر آب به 15 کیلومتر هم میرسد ودر مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه ،قفقاز وشبه جزیره اسکاندینا وی جذب این تالاب میشود قرار دارد که عمده آنها از اردک،غاز ،فلامینگو ، مرغ باران ،حواصیل و… می باشد .

تپه گوراب

قلعه گوراب بنایی مرتفع در جوار روستای گوراب و5 کیلومتری جاده ملایر به اراک واقع شده است که واجد ارزش تاریخی است ومتعلق به دوره ساسانیان ویا اشکانیان بوده است . سفالهای کشف شده از این تپه موید این مطلب است. قدمت این دژ را میتوان به شرح زیر ذکر کرد:

1-لایه های زیرین تپه به ما قبل تاریخ حدود هزاره چهارم قبل از میلاد

2-لایه های میانی به دوره تاریخی هزاره اول قبل از میلاد

3-لایه های فوقانی مربوط به دوره اسلامی از جمله ایلخان میباشد

مهمترین اثر تاریخی خرابه های دژ گوراب است که در 12 کیلومتری جنوب ملایر قرار گرفته است . اثر تاریخی دیگر قلعه چوبین ومقبره مجاور است که بنام قلعه بلنده و امام زاده غریب در جنوب شرقی میباشد.

 برج بید کرپه

این برج در 40 کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قراردارد . این برج خشتی وگلی در محله چال خانقلی شهر واقع شده است وقدمت ان به حدود 700 سال قبل از آن میرسد . این برج در حدود ارتفاعی به اندازه 16 متر  و در 4 طبقه می باشد.

طبقه اول مستقیمأ بر روی صخره بنا شده است و مصا لح آن از قلوه سنگها می باشد .طبقه دوم دارای ارتفاع 3 متر و طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه ، شومینه ، تیرکش ،وسقف نظام یافته است و درجنگ جهانی اول در حمله  روسها طبقه بالایی آن به توپ بسته شد.

قلعه سلیمان خان بور بور

مساحت آن در حدود یک هکتار است . زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبه های داخل روستا قدمت آن به 1285 بر می گردد .که مربوط به اوایل حکومت قاجار میباشد. تعداد برجها ده عدد بوده که حدودأ فاصله برجها از یکدیگر 45 مترمیباشد.

در محوطه درونی حصار سه قلعه جداگانه ای وجود دارد . قلعه شمال شرقی مربوط به محمد خان زندیه و مصطفی خان بوده است . وقلعه حسین خان بور بور تنها قلعه ای بوده که با این وسعت شناخته شده است ودارای تزئینات آجر کاری و معرق کاری است که معماری آن به دوره قاجاریه برمیگردد.

 خانه قدیمی لطفعلی خان

این عمارت قدیمی از دوران قاجاریه باقی مانده و در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر واقع شده است این بنا دارای سه قسمت ،اندرونی، اصطبل بوده که تنها بخش حسینه سالم مانده است. این بنا در حدود 150 سال پیش ساخته شده است ودارای حوض خانه ، طاق نما ، دربهای چوبی ارسی و شیشه های رنگی است که در حال حاضر به موزه ملایر تبدیل شده است .

 خانه قدیمی منصوری

این خانه در بلوار سیف الدوله ملایر واقع شده است که متعلق به مرحوم عبدالصمد منصوری است ودارای ساختمانی در حدود 2850 متر است .

زیر بنای ساختمان470 متر وحیاط آن 2380 متر میباشد . این بنا در دو طبقه ساخته شده که طبقه زیرین تمامأ‌ با طاقهای ضربی و خشتی ساخته شده است.

آرامگاه یوشع پیامبر

این بنا درفاصله 55 کیلومتری غرب ملایر و 12 کیلومتری شرق دهستان سفید کو واقع شده که مقبره حضرت یوشع از انبیاد بنی اسرائیل است که به بابا حسین نیز معرفی شده است

آرامگاه سام و حام

این بنا در شهر سامن واقع شده استکه ارامگاه فرزندان حضرت نوح بوده اندو نام سامن برگرفته از نام این دو "سامحین"است

یخچال میر فتاح

این بنا در شهر ملایر  است که از این بنا برای ذخیره سازی یخ استفاده می شده است

 

 زیستگاه حیات وحش لشگر در

این منطقه حفاظت شده در شرق و جنوب شرقی ملایر از زیستگاهای مهم بز کوهی ،کل ، قوچ ، ومیش به شمار میرود .مساحت منطقه در حدود 16 هکتار است که در میان دو رشته کوه بلند واز تپه ماهورهایی موسوم به کوه سرده و آهنگران تشکیل شده ودارای چشمه های دائمی و فصلی متعددی میباشد .

سایر جاذبه ها:

مسجد جامع شیخ الملوک - چشمه کوره-دره گاو شمار(گو شمار)-چشمه تهی- دره بید-چهل گزی( کوه جواد )- چشمهمین جایی- دره هروهر- غار دره بید-خانه مصدق الممالک -قلعه چوبین-برج خانقلی-شهرویرانه علی آباد

 

سوغات ملایر:

سوغات ملایر شامل انگور ،کشمش سبزه ،شیره ،خشکبار ، بادام ،گردو ، عسل ، با سلق و … میباشد .

                                 

صنایع دستی:

گیوه بافی و آجیده بافی:

یکی دیگر از صنایع دستی رایج در استان همدان گیوه بافی است که تعدادی از روستا ها به تولید آن می پرذازند .گیوه نوعی کفش نرم ، مقاوم سبک ،خنک و ارزان است که رویه آن از نخ پنبه ای تابیده شده و زیر آن از چرم و یا آجیده انتخاب می شود .

صنعت قالی بافی:

 در ملایر از پیشینه ای دور برخوردار است . اکثر قالیها در قطعات زرع و نیم زرع و دو زرعی و قالیچه میباشد وبندرت فرش بزرگ بافته می شود . در شهرستان ملایر و روستاهای اطراف تعداد زیادی قالی می بافند . نقشه هایی که در ملایر وروستا های اطراف آن بافته میشود در حال حاضر بسیار کمیاب است .

+ حمید عبدلی ; ٥:۱۳ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۱٧ مهر ۱۳٩٠
    پيام هاي ديگران ()